प्रत्येक मराठी सणाच्या केंद्रस्थानी लाडू का असतो? दिवाळी फराळ ते बाप्पाचा प्रसाद

कोणत्याही मराठी माणसाला विचारा, लहानपणीच्या सणासुदीतला कोणता गोड पदार्थ आठवतो? उत्तर बहुतेक वेळा लाडवापासूनच सुरू होतं. केक नाही, पेस्ट्री नाही. घरच्या स्वयंपाकघरात हातांनी वळलेला, उबदार सोनेरी लाडू. निकाल चांगला लागला की, पाहुणे आले की, सण आला की तो हजर असायचा. कधीतरी लाडू नुसता गोड पदार्थ राहिला नाही, तो 'आजचा दिवस खास आहे' असं सांगण्याची भाषा झाला.

आठवणीहूनही जुना गोडवा

पुढच्या कौटुंबिक गप्पांसाठी एक प्रश्न. लाडू किती जुना असेल? पुण्याहून जुना? मराठी भाषेहूनही जुना? एक चित्र डोळ्यांसमोर आणा. प्राचीन भारतातला एक वैद्य, आणि त्याच्यासमोर धड जेवताही येणार नाही इतका थकलेला रुग्ण. वैद्य तीळ, गूळ आणि मध घेतो आणि त्यांचा छोटा गोळा वळतो. धरायला सोपा, गिळायला सोपा, ताकदीने भरलेला. आयुर्वेदाचा प्राचीन ग्रंथ सुश्रुत संहिता त्याला नावही देतो: लड्डुक. म्हणजे छोटा गोळा. ओळखीचं वाटतंय ना? इतिहासातला पहिला लाडू मिठाई नव्हताच. हातात मावेल अशा आकारात वळलेली ती काळजी होती. लाडवाच्या या औषधी बाजूची वेगळी गोष्टच आहे.

आणि तिथून पुढे लाडू भारताच्या जुन्या ग्रंथांमध्ये शतकामागून शतक भेटत राहतो. त्याच्या पाऊलखुणा बघा:

• 11 वं शतक: दख्खनमधला 'लोकोपकार' हा ग्रंथ लाडवाची नोंद चक्क गोड पदार्थ म्हणून करतो, औषध म्हणून नाही
• 12 वं शतक: चालुक्य राजा सोमेश्वराचा ज्ञानकोश 'मानसोल्लास' दख्खनच्या राजेशाही स्वयंपाकघराला, गोड पदार्थांसकट, अख्खी प्रकरणं देतो
• 17 वं शतक: मराठी कुटुंबातल्या रघुनाथ या विद्वानाचं संस्कृत 'भोजनकुतूहल' त्या काळच्या महाराष्ट्रातल्या पदार्थांची नोंद ठेवतं

म्हणून पुढच्या वेळी लग्नात कोणी हातावर लाडू ठेवला, की आपण नेमकं काय धरलं आहे ते लक्षात असू द्या. जवळपास हजार वर्षांचा लिखित इतिहास, त्याही आधीच्या कित्येक पिढ्यांची आठवण, आणि तोही स्वयंपाकघरातून आलेला, अजून उबदार असलेला.

क्षण साजरा करणारा गोडवा

लाडू कुठून आला हे जुने ग्रंथ सांगतात. पण तो टिकून का राहिला, हे समजून घ्यायला लाडवाकडेच बघावं लागतं. लाडू गोल असतो, पूर्ण असतो, त्याला सुरुवात नाही आणि शेवट नाही, म्हणूनच पूजेच्या ताटात प्रसाद म्हणून तो इतका सहज बसतो. तो रोजच्या घरातल्या वस्तूंपासून बनतो, बेसन, रवा, गूळ, तूप, त्यामुळे कोणत्याही घरात तो होऊ शकतो. आणि तो हातांनी, एक एक करून वळला जातो, त्यामुळे प्रत्येक लाडवात वळणाऱ्या हातांची थोडी माया उतरते. कोणी तुमच्या हातावर लाडू ठेवतं, तेव्हा ते फक्त खाऊ देत नसतं. ते तुम्हाला आपलं मानत असतं.

वर्षभरातले सण

मराठी दिनदर्शिका उघडून बघा, जवळपास प्रत्येक वळणावर लाडू वाट बघत असतो. वर्षाची सुरुवात गुढीपाडव्याच्या गोडव्याने होते. श्रावणात उपवासाचे पदार्थ स्वयंपाकघर व्यापतात. गणेश चतुर्थीला उकडीचे मोदक येतात, आणि त्यांच्या शेजारीच बाप्पाच्या प्रसादासाठी लाडवांची ताटं मांडली जातात. आणि मग येतो सगळ्यात मोठा सण, दिवाळी. चकली आणि चिवड्याच्या शेजारी बेसन किंवा रवा लाडवांचा थर बसल्याशिवाय फराळाचा डबा पूर्णच होत नाही.

• दिवाळी: फराळाच्या डब्यातल्या गोड बाजूचा आधार म्हणजे बेसन आणि रवा नारळ लाडू
• गणेश चतुर्थी: बाप्पाच्या प्रसादात मोदकांच्या जोडीला लाडू
• लग्न आणि साखरपुडा: लाडवांची ताटं दोन्ही घरांमध्ये फिरतात
• बारसं, नवं घर, कोणतीही आनंदाची बातमी: कोणीतरी लाडवांचा डबा उघडतंच

घरचा लाडू आजही खास का?

लाडू दुकानात वर्षभर मिळतात, तरी लोकांच्या लक्षात राहतो तो घरी केलेलाच. घरचं स्वयंपाकघर बेसन सावकाश, निवांत आचेवर भाजतं, अख्खं घर त्याच्या गंधाने भरून जाईपर्यंत. साजूक तूप घालताना ते दोनदा मोजत बसत नाही. मिश्रण गरम असतानाच लाडू वळायचे असतात, कारण तेव्हाच ते नीट बांधले जातात. हे सगळं कारखान्यात होऊ शकत नाही. हे फक्त छोट्या बॅचमध्येच घडतं, ज्यांची नावं माहीत आहेत अशा माणसांसाठी.

हे वाचताना तुपात भाजणाऱ्या बेसनाचा गंध आठवला असेल, तर त्या आठवणीला एक चव आहे, आणि ती आम्ही प्रत्येक ऑर्डरसाठी ताजी बनवतो. आमचे लाडू पाहा, किंवा WhatsApp वर मेसेज करून सांगा, तुमच्या घरी कोणता लाडू व्हायचा.