गणेश चतुर्थीचा प्रसाद: बाप्पाला मोदक का आवडतो, नैवेद्याला 21च का?

दरवर्षी दहा दिवस, मराठी स्वयंपाकघरं एका खास पाहुण्यासाठी रांधत असतात. गणेश चतुर्थी हा असा सण आहे जिथे अन्न हीच भक्ती असते, आणि बाप्पासमोर रोज ठेवल्या जाणाऱ्या नैवेद्याची प्रत्येक घराची स्वतःची पद्धत असते. मोदकाला मिळणारं महत्त्व योग्यच आहे. पण एखाद्या मराठी घरात हे दहा दिवस राहून बघा, प्रसादाच्या ताटावर गोड पदार्थांची अख्खी फौज आळीपाळीने येताना दिसेल.

बाप्पाला मोदक का आवडतो?

बाप्पाला मोदक आवडतो हे प्रत्येक मराठी मुलाला माहीत असतं. पण का, हे फार थोड्यांना ठाऊक असतं. पद्म पुराण ती गोष्ट सांगतं. एके दिवशी शिव-⁠पार्वतींकडे एक दिव्य मोदक आला. जो तो खाईल, त्याला सगळी शास्त्रं, सगळ्या कला, सगळ्या विद्या अवगत होणार. दोन्ही मुलांना तो हवा होता, म्हणून पार्वतीने अट घातली: सगळ्या पवित्र तीर्थांना भेट देऊन जो आधी आपली भक्ती सिद्ध करेल, त्याचा मोदक. कार्तिकेय मोरावर स्वार झाला आणि एका तीर्थाहून दुसऱ्या तीर्थाकडे धावत सुटला. गणपती जागचा हलला नाही. त्याने आई-⁠वडिलांभोवती तीन सावकाश प्रदक्षिणा घातल्या, हात जोडले आणि म्हणाला, जगातली सगळी तीर्थं आई-⁠वडिलांच्या चरणांशी असतात. पार्वतीने मोदक त्याला दिला. आजही आपण बाप्पाला तोच मोदक दाखवतो. आणि नावातही गंमत आहे: मोदक हा शब्द 'मोद' म्हणजे आनंद यावरून आला आहे.

यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति

श्री गणपती अथर्वशीर्ष, फलश्रुती

हे शब्द आहेत श्री गणपती अथर्वशीर्षातले, या दहा दिवसांत असंख्य घरांमध्ये म्हटल्या जाणाऱ्या स्तोत्रातले. वचन साधं आहे: जो हजार मोदक अर्पण करतो, त्याला इच्छित फळ मिळतं. आणि नैवेद्याला नेमके 21च का? तीन आज्यांना विचारा, तीन वेगळी उत्तरं मिळतील. एक सांगेल, 21 व्या मोदकानंतर बाप्पाचं समाधान झालं. दुसरी बोटांवर मोजून दाखवेल: 5 कर्मेंद्रियं (वाणी, हात, पाय, उत्सर्जन, प्रजनन), 5 ज्ञानेंद्रियं (डोळे, कान, नाक, जीभ, त्वचा), 5 तत्त्वं (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश), 5 तन्मात्रा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) आणि 1 मन. बेरीज 21. म्हणजे स्वतःचं सगळंच बाप्पाला अर्पण करायचं. तिसरी काहीच सांगणार नाही; ती नुसत्या 21 दुर्वा चरणी वाहील. या सणात आकडेमोडसुद्धा भक्ती असते.

मोदक, सगळ्यात पहिला मान

उकडीचे मोदक, तांदळाच्या पारीत ओलं खोबरं आणि गुळाचं सारण भरून वाफवलेले, हे या सणाचं हृदय. विशेषतः पहिल्या दिवशी, जेव्हा नैवेद्य अगदी नेमका जमायला हवा. ते बनवण्याची कला जपून पुढे दिली जाते. पातळ पारी, नीटनेटक्या कळ्या, आतलं मऊ सारण. नव्या हातांचा पहिला नीट कळ्या पडलेला मोदक अनेक घरांमध्ये छोट्या कौतुक सोहळ्यासारखा साजरा होतो.

पुण्याने जगाला दिलेला सण

आणि गोष्टीचा हा भाग खास पुण्याचा. गणपती पेशव्यांचं कुलदैवत, त्यांच्या काळात गणेश चतुर्थी शहरात थाटामाटात साजरी व्हायची. 1818 नंतर हा सण पुन्हा घराघरांपुरता मर्यादित झाला. मग 1892 मध्ये श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी यांनी पुण्यात आपल्या वाड्यात सार्वजनिक गणपती बसवला, पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव, आज आमचे लाडू जिथे वळले जातात तिथून काही किलोमीटरवर. पुढच्याच वर्षी लोकमान्य टिळकांनी 'केसरी'मधून या कल्पनेला बळ दिलं, आणि त्याच 1893 मध्ये गिरगावातल्या चाळींनी मुंबईतला पहिला सार्वजनिक गणपती बसवला. काही वर्षांतच घरातली पूजा अख्ख्या आळीचा सण झाली, आणि आज तो जगातल्या सगळ्यात मोठ्या रस्त्यावरच्या उत्सवांपैकी एक आहे. सण वाढला तसा त्याचा गोडवाही वाढला. प्रसाद एका कुटुंबापुरता राहिला नाही. गल्लीतल्या प्रत्येक हातासाठी झाला.

लाडू कुठे येतात?

मोदकाला वेळ लागतो, आणि सण दहा दिवसांचा. इथेच लाडू आपली जागा मिळवतात. बेसन आणि रवा नारळ लाडू टिकतात, प्रवास सहन करतात आणि अख्खा सण ताजे दाखवता येतात, म्हणूनच दुसऱ्या दिवसापासून मोदकांच्या शेजारी लाडवांची ताटं दिसू लागतात. दर्शनाला येणाऱ्या पाहुण्यांच्या हातावर प्रत्यक्षात ठेवला जातो तोही लाडूच, कारण लाडवाला ताट लागत नाही आणि चमचाही लागत नाही. मोदक बाप्पाचा. बाप्पाच्या दर्शनाला येणारा जवळपास प्रत्येक जण मात्र लाडू घेऊन जातो.

• पहिल्या नैवेद्यासाठी आणि मुख्य दिवसांसाठी उकडीचे मोदक
• रोजच्या प्रसादासाठी आणि पाहुण्यांसाठी बेसन व रवा नारळ लाडू
• सगळं गोतावळं जमतं तेव्हा करंजी आणि शंकरपाळी
• फळं, पंचामृत आणि ताट पूर्ण करणाऱ्या साध्या गोष्टी

मोदक, वर्षभर केव्हाही

संपवण्याआधी एक छोटी कबुली: मोदकांसाठी गणेश चतुर्थीची वाट बघावी लागत नाही. आमचे उकडीचे मोदक वर्षभर ऑर्डरप्रमाणे बनतात, तुम्हाला हव्या त्या दिवसासाठी ताजे उकडलेले. आणि लाडूही तसेच, छोट्या बॅचमध्ये ताजे वळलेले. घरच्या पूजेसाठी, संकष्टीसाठी, किंवा घरात कोणाला मोदक नुसतेच आवडतात म्हणून, काही दिवस आधी WhatsApp वर कळवा, आम्ही तयार ठेवू.