दिवाळी फराळाची संपूर्ण यादी: डब्यात काय असतं आणि का?

भारतात बहुतेक ठिकाणी दिवाळी म्हणजे मिठाई. महाराष्ट्रात दिवाळी म्हणजे फराळ, आणि फराळ ही मिठाईपेक्षा मोठी गोष्ट आहे. गोड आणि तिखट-⁠मीठ एकत्र असलेला हा पूर्ण थाट, सणाआधीच्या दिवसांत बनतो आणि अख्खी दिवाळी पुरतो. नरक चतुर्दशीचं अभ्यंगस्नान झाल्यावरचं वर्षातलं पहिलं फराळाचं ताट, हा एक स्वतंत्र सोहळाच असतो. तुम्ही मराठी घरात वाढला असाल, तर फराळ ज्या डब्यात ठेवला जायचा तो डबाही तुम्हाला नक्की आठवत असेल.

पाककृतींहून जुना शब्द

सुरुवात शब्दापासूनच करू, कारण त्यात एक गोष्ट लपली आहे. फराळ हा शब्द आला संस्कृत फलाहारातून. फल अधिक आहार, म्हणजे फळांचं जेवण. मुळात उपवासाच्या दिवशी घ्यायचं हलकं अन्न इतकाच त्याचा अर्थ होता. शतकांच्या प्रवासात मराठीने आपल्या सगळ्यात साध्या जेवणाचा शब्द उचलला आणि सगळ्यात भरगच्च थाटाला देऊन टाकला: दिवाळीचा फराळ. हा विरोधाभास कोणी ठरवून घडवला नाही, आणि कोणाला खटकतही नाही. उत्तर कर्नाटकातही हाच शब्द याच सणासोबत येतो.

आणि ज्या सणाचा हा डबा आहे, त्याची कागदोपत्री नोंद बहुतेक राजवटींहून जुनी आहे. साधारण 1030 च्या सुमारास, भारताविषयी लिहिणाऱ्या अल-⁠बिरूनी या पर्शियन अभ्यासकाने, कार्तिक अमावास्येला हिंदू दीपावली साजरी करतात अशी नोंद करून ठेवली आहे. म्हणजे दिवाळीची लिखित नोंदच जवळपास हजार वर्षांची, आणि दिवे त्याहूनही जुने. फराळाचा डबा उघडता, तेव्हा तुम्ही एका खूप जुन्या पुस्तकाचं अगदी अलीकडचं पान उघडत असता.

पहिलं ताट पहाटेच का असतं?

मराठी दिवाळीचा पहिला विधी स्वतःची गोष्ट स्वतःच सांगतो. परंपरा सांगते, नरक चतुर्दशीला पहाट व्हायच्या आधी कृष्णाने, सोबत सत्यभामा असताना, नरकासुराचा वध केला. म्हणून महाराष्ट्र अंधारातच उठतो, अभ्यंगस्नानासाठी. तेल आणि उटण्याचं ते स्नान, आकाश अजून रंग ठरवत असतानाच, सरलेलं वर्ष अंगावरून धुऊन काढतं. आणि मग येतं प्रत्येक मराठी बालपणाला आठवणारं बक्षीस: वर्षातलं पहिलं फराळाचं ताट. दिव्याच्या उजेडात, एका हातात चकली आणि दुसऱ्या हातात लाडू, सूर्य उगवायच्या कितीतरी आधी. वर्षातली दुसरी कोणतीही न्याहारी इतक्या पहाटे कमावलेली नसते. आणि वामन अवतार आणि बळीराजाची गोष्ट आठवत असेल, तर तीही याच सणातली आहे, फक्त थोडी पुढे, बलिप्रतिपदेच्या दिवशीची.

डब्यातली गोड बाजू

गोड बाजूचा आधारस्तंभ म्हणजे लाडू. साजूक तुपात सावकाश भाजलेला बेसन लाडू हा या डब्याचा राजा, आणि त्याच्या जोडीला रवा नारळ लाडू. शेजारी असते करंजी, भाजलेलं सुकं खोबरं आणि सुकामेवा भरलेली खुसखुशीत चंद्रकोर. तिची मुरड नीट जमणं हा वळणाऱ्याच्या अभिमानाचा विषय. आणि शंकरपाळी, तळलेल्या पिठाचे गोड चौकोनी तुकडे, डब्यातल्या रिकाम्या जागा भरतात आणि सगळ्यात आधी संपतात.

आणि करंजीला, सांगायचं म्हणजे, नकाशाभर चुलत बहिणी आहेत. उत्तर भारत हीच चंद्रकोर वळवतो आणि तिला गुजिया म्हणतो. आंध्रात कज्जिकायलु तळल्या जातात, कर्नाटकात करजिकाई बनते, गोव्यात नेवरी लाटली जाते. कल्पना एकच, हेल वेगळे, आणि प्रत्येक प्रांताला मनोमन खात्री की मूळ आपलीच. महाराष्ट्र वाद घालत नाही. मुरड जरा जास्त नीटनेटकी घालतो आणि ताट पुढे करतो.

खमंग बाजू

तिखट-⁠मीठ नसलेला फराळ म्हणजे नुसता गोडाचा डबा. कढीपत्ता, शेंगदाणे आणि नेमका तिखटपणा घातलेला पोह्यांचा चिवडा, गोडाच्या मधून प्रत्येकाचा हात त्याच्याकडेच जातो. आणि त्याच्या मुख्य घटकाचा इतिहासही प्रसिद्ध आहे. भागवत पुराणातल्या गोष्टीत सुदामा द्वारकेला आपल्या मित्रासाठी, कृष्णासाठी, जी भेट घेऊन गेला ते हेच पोहे. पोह्यांनी मनं जिंकण्याची परंपरा फार जुनी आहे. भाजणीच्या पिठाची चकली म्हणजे फराळ करणाऱ्याची खरी परीक्षा, आणि तिचा कुरकुरीतपणा प्रत्येक दिवाळीच्या बैठकीत उघडपणे तपासला जातो. हे दोघे ताटाचा तोल सांभाळतात, एक घास गोड, एक घास तिखट, आणि पुन्हा गोड.

• बेसन लाडू आणि रवा नारळ लाडू, गोडाचा आधार
• सुक्या खोबऱ्याने भरलेली खुसखुशीत करंजी
• भाजणीची चकली, कुरकुरीतपणाची परीक्षा
• चिवडा, मधल्या वेळचा कधीच न पुरणारा सोबती
• शंकरपाळी, डब्याचे कोपरे भरण्यासाठी

फराळ करण्याऐवजी मागवताना

आज अनेक घरांकडे फराळाची आठवण आहे, पण तो करायला लागणारा आठवडा नाही. फराळ मागवणार असाल, तर आजी ज्या गोष्टींचा आग्रह धरेल त्याच गोष्टी बघा. छोट्या बॅच, लाडवांमध्ये साजूक तूप, ज्या आठवड्यात पोहोचणार त्याच आठवड्यात तळलेली चकली, आणि पदार्थात काय घातलंय असं विचारल्यावर खरं उत्तर देणारं कोणीतरी. आमच्या फराळासाठी आम्ही हाच निकष लावतो. आणि बऱ्याच जणांना माहीत नसलेली गोष्ट: फराळासाठी दिवाळीची वाट बघावी लागत नाही. आमचे लाडू, चकली, चिवडा आणि करंजी वर्षभर ऑर्डरप्रमाणे बनतात, त्यामुळे फराळाची आठवण येईल तेव्हा डबा घरी येऊ शकतो. काही दिवस आधी WhatsApp वर कळवा, तयार ठेवू.