नाचणी, मेथी आणि डिंक लाडू: आजीच्या काळापासूनचे हिवाळ्याचे लाडू

मराठी घरात प्रत्येक लाडू सणासाठी नसतो. काही लाडू काळजीसाठी असतात. थंडी सुरू झाली की, बाळंतिणीला आराम हवा असला की, मुलांना ताकद हवी असली की, औषधाच्या कपाटाआधी स्वयंपाकघर उत्तर द्यायचं. आजी ठरावीक माणसासाठी, वर्षाच्या ठरावीक काळात, ठरावीक लाडू बनवायची. आमचे नाचणी, मेथी आणि डिंक लाडू याच शांत परंपरेतून आले आहेत.

लाडवांमध्ये लिहिलेलं वेळापत्रक

या घरांचं एक वेळापत्रक होतं, जे कोणत्याही भिंतीवर टांगलेलं नव्हतं. आयुर्वेदाचे जुने ग्रंथ, अष्टांगहृदयासारखे, त्याला ऋतुचर्या म्हणतात. ऋतूप्रमाणे जगणं. हिवाळ्याच्या सुरुवातीला शरीरातला अग्नी सगळ्यात प्रखर असतो आणि वर्षातलं सगळ्यात पौष्टिक अन्न त्याला पेलतं, असं ते ग्रंथ सांगतात. तूप, गूळ, सावकाश रांधलेलं सगळं. आता, तुमच्या आजीने संस्कृतचं पान कधी वाचलं नसेल. गरजच नव्हती. तिचं स्वयंपाकघर तेच वेळापत्रक आठवड्याच्या हिशेबाने पाळायचं. पहिली खरी थंडी पडली, की कोणतीही घोषणा न होता डिंक फळीवरून खाली यायचा आणि कढई चुलीवर चढायची.

नाचणी, रोजच्या ताकदीचा लाडू

नाचणी म्हणजे कपाटातली सगळ्यात साधी वाटणारी गोष्ट, मातकट लाल रंगाचं धान्य. पण फसू नका. दख्खनच्या जुन्या शेतीवस्त्यांचा अभ्यास करणाऱ्या पुरातत्त्व संशोधकांना इथे जवळपास 3000 वर्षांपूर्वीच्या नाचणीच्या खुणा सापडल्या आहेत. पुणं वसण्याआधी, मराठी बोलली जाण्याआधी, जवळजवळ आठवणीच्याही आधीपासून हे धान्य इथल्या कुटुंबांना जगवत आलं आहे. आणि मराठी घरं ते कधीच विसरली नाहीत. लहानग्यांसाठी नाचणीचं सत्व, शेतावरच्या दिवसासाठी नाचणीची भाकरी, आणि मधल्या सगळ्यांसाठी नाचणीचा लाडू. दळलेला, भाजलेला, गूळ आणि तुपात वळलेला. शाळेच्या डब्यातही शोभेल आणि संध्याकाळच्या चहासोबतही, असा दुर्मीळ गोड पदार्थ.

मेथी आणि डिंक, थंडीतली जोडी

मेथीच्या लाडवावर प्रेम करायला धाडस लागतं, आणि समजायला एक घास पुरतो. मेथीचा कडवटपणा गूळ, तूप आणि सावकाश भाजणीने इतका मऊ होतो की मागे उरतो फक्त एक उबदार, मातीशी नातं सांगणारा स्वाद. थंडी मुक्कामाला आली की आजी हे लाडू करायची आणि सकाळच्या दुधाशेजारी एक गुपचूप ठेवून द्यायची. भाषण नाही, स्पष्टीकरण नाही. फक्त दोन शब्द: खाऊन घे.

आणि ही परंपरा किती खोल आहे याचा सगळ्यात मोठा पुरावा डिंकाच्या लाडवाकडे आहे. हिवाळ्यात भारतभर फिरा, वेगवेगळ्या नावांखाली तोच लाडू भेटत राहतो:

• महाराष्ट्र: डिंकाचा लाडू, तळल्यावर फुलणाऱ्या खाण्याच्या डिंकाचा, बाळंतिणीसाठी आणि कडाक्याच्या थंडीसाठी
• उत्तर भारत: गोंद के लड्डू, तोच डिंक, तीच थंडी, तेच कारण
• कर्नाटक: अंटिना उंडे, तिथेही बाळंतिणीच्या हातात हाच लाडू

वेगवेगळ्या भाषा बोलणारी कोट्यवधी घरं जेव्हा वर्षाच्या एकाच काळात, त्याच माणसांसाठी, एकच लाडू वळतात, तेव्हा तो योगायोग नसतो. ती अख्ख्या देशाने पिढ्यानपिढ्या पारखून जपलेली परंपरा असते. पाककृती एखादा ऋतू टिकते. असं एकमत शतकं टिकतं.

यातला कोणताही दावा वैद्यकीय नाही, आणि आम्ही तसा दावा कधीच करणार नाही. ही गोष्ट त्याहून जुनी आणि साधी आहे. अन्न, ऋतू आणि माया यांची सांगड पिढ्यानपिढ्या घरगुती स्वयंपाक करणाऱ्यांनी घातली, आणि खाणाऱ्यांना ती योग्य वाटत राहिली म्हणून टिकली.

जसे हवे तसेच बनवलेले

आम्ही हे तिन्ही लाडू जुन्या पद्धतीनेच बनवतो. छोट्या बॅचमध्ये, साजूक तुपात, निवांत भाजून, हातांनी वळून. आजीने ज्यांच्यासाठी हे लाडू केले असते असं कोणी तुमच्या घरात असेल, वाढतं मूल, बाळंतीण, खऱ्या चवीची आठवण काढणारे आजोबा, तर कोणत्या लाडवापासून सुरुवात करायची हे तुम्हाला कळलंच असेल.