शेंगदाणा लाडू: ब्राझीलचा दाणा उपवासाच्या ताटात कसा पोचला?

गोव्याच्या एखाद्या धक्क्यावर, शिवाजी महाराजांच्या जन्माआधी, एका खलाशाने जमिनीखाली उगवणाऱ्या दाण्यांचं पोतं रिकामं केलं. त्यांना काय म्हणायचं हे कुणालाच माहीत नव्हतं. चारशे वर्षांनी बावधनमधली एक बाई सोमवारी सकाळी ते भाजते, कारण श्रावण आहे आणि तिचा उपवास आहे, आणि त्या ताटातलं काहीही तिला परकं वाटत नाही.

ज्याला नावच नव्हतं असा दाणा

शेंगदाणा ब्राझीलमध्ये उगवायचा. मिरची, बटाटा आणि काजू जसे आले तसाच तो या किनाऱ्यावर आला, पोर्तुगीज जहाजाच्या तळात, एक कुतूहल म्हणून, कुणाला तरी वाटलं की हे बी इथे रुजेल म्हणून. ते रुजलं. त्याला इथली तांबडी माती आणि लांबलचक पावसाळा आवडला, आणि इथल्या कुठल्याच दाण्याने केलं नव्हतं ते त्याने केलं: त्याच्या शेंगा जमिनीखाली धरल्या. शेतकऱ्याला कंदासारखं त्याला खणून काढावं लागलं. काही पिढ्यांतच त्याला नेमकं तेच सांगणारं मराठी नाव मिळालं, शेंगदाणा, शेंगेतला दाणा, आणि तोवर जहाज कुणाच्याच लक्षात राहिलं नव्हतं.

आणि मग आली ती कलाटणी, जिच्यामुळे ही गोष्ट होते. मराठी स्वयंपाकघरातले सगळ्यात जुने आणि सगळ्यात कडक नियम म्हणजे उपवासाचे. धान्य नाही, डाळ नाही, कांदा नाही, लसूण नाही. उपवासाच्या ताटातल्या प्रत्येक गोष्टीवर शतकानुशतकं वाद झालेला असतो. पण या दाण्याबद्दल कुणी नियमच लिहिला नव्हता, कारण नियम लिहिले गेले तेव्हा तो इथे नव्हताच. मग एके दिवशी उपवास असलेल्या एका बाईने भाजलेल्या शेंगदाण्यांच्या मुठीकडे बघितलं, हे धान्य नाही आणि डाळही नाही असं ठरवलं, आणि ते खाल्ले. एवढंच लागलं. घरातला सगळ्यात कडक दरवाजा नुसता उघडा होता, आणि परदेशी दाणा आत आला.

परक्यांनी भरलेलं ताट

हे डोक्यात ठेवून श्रावणी सोमवारच्या ताटाकडे बघा. साबुदाण्याची खिचडी: साबुदाणा ब्राझीलहून आलेल्या एका कंदापासून बनतो. त्यातला बटाटा पेरूच्या डोंगरांतून आला. हिरवी मिरची मेक्सिकोहून. वर चुरलेले शेंगदाणे, पुन्हा ब्राझील. फक्त तूप, नारळ, गूळ, वरई आणि बाजूचं फळ, एवढंच इथलं मूळचं. घरातलं सगळ्यात पारंपरिक ताट सगळ्यात जास्त प्रवास केलेलं आहे, आणि हे इतकं जुनं झालंय की तुम्ही ते बोलून दाखवलंत तर आजी हसेल.

यात लाजण्यासारखं काही नाही, आणि का ते सांगतो. उपवास कधीच जुनं आणि नवं याबद्दल नव्हता. तो हलकेपणाबद्दल आणि संयमाबद्दल होता: जे दिवसभर तुम्हाला तारून नेतं आणि जड करत नाही ते खा, बाकी सोडा. मूठभर भाजलेले शेंगदाणे नेमकं तेच करतात. ज्या आज्यांनी त्यांना आत घेतलं त्यांनी हा निर्णय पुस्तक न बघता घेतला, स्वयंपाकघरात एकच कसोटी चालते तिच्यावर: दुपारी चार वाजता तुम्हाला कसं वाटतं.

त्याचा लाडू कसा झाला

शेंगदाण्याची आणि गुळाची भेट जवळपास लगेच झाली. गूळ इथे आधीपासून होता, या किनाऱ्यावर सगळं गोड करण्याची रीतच होती ती, आणि भाजलेल्या शेंगदाण्याला गूळ जे करतो ते साखर करू शकत नाही: तो त्याला धरून ठेवतो. पाण्यात थेंब टाकला की कडक होईल इतका गूळ वितळवा, चुरलेले शेंगदाणे त्यात ढवळा, आणि तो घट्ट होण्याआधी आकार द्यायला काही मिनिटं मिळतात. लोणावळ्यात त्याला चपटं दाबून चिक्की केली, आणि घाटातून रेल्वे खोदणाऱ्या माणसांना ती खाऊ घातल्याची गोष्ट तिथले दुकानदार अजून सांगतात. घरी मात्र तो उलट्या दिशेने गेला. गरम असतानाच त्याचा गोळा वळला, कारण गोळा मुलाच्या मुठीत बसतो, स्टीलच्या डब्यात बसतो आणि शाळेत जाताना खिशातही. जिमच्या खूप आधीचा, मूळचा एनर्जी बॉल.

आमचा लाडू म्हणजे भाजलेले शेंगदाणे, गूळ, आणि ते नीट भाजायला लागणारा वेळ, इतका की सालं आपोआप सुटतात आणि गूळ चुलीवर चढण्याआधीच घरभर गंध पसरतो. डब्यात 30 दिवस टिकतो, आणि तितके दिवस क्वचितच उरतो. इकडे बावधनमध्ये पहिल्या ओळीतल्या बाईचं भाजून झालं आहे. ती ब्राझीलचा विचार करत नाहीये. ती विचार करतेय की मिश्रण थंड होण्याआधी लाडू वळायला हवेत, कारण शेंगदाणा लाडवाबद्दल लिहून ठेवावा असा नियम कुणालाच कधी लागला नाही, हा एक सोडून. कोणासाठी कोणता लाडू असा प्रश्न असेल, तर ती मार्गदर्शिका इथे आहे.